Wie zijn de verkiezingsvrijwilligers die betrokken waren bij de Tweede Kamerverkiezing in oktober 2025? Wat motiveerde hen om zich aan te melden? En hoe kijken zij terug op de training die zij kregen en het verloop van het verkiezingsproces? Centerdata onderzocht dit in opdracht van de Kiesraad.
Alle gemeenteambtenaren is gevraagd hun verkiezingsvrijwilligers – voorzitters, plaatsvervangend voorzitters, stembureauleden, tellers en alle vrijwilligers die hebben geholpen op het gemeentelijk stembureau (GSB) – aan te schrijven met het verzoek om deel te nemen aan een online evaluatievragenlijst. In totaal vulden 6.749 vrijwilligers uit 89 gemeenten de vragenlijst in. Zowel vrijwilligers die op de verkiezingsdag (29 oktober 2025) op een stembureau werkten als vrijwilligers die op 30 en 31 oktober actief waren op het GSB namen deel. Het GSB stelt op basis van de processen-verbaal van de stembureaus de verkiezingsuitslag op gemeentelijk niveau vast.
Kenmerken en motieven van verkiezingsvrijwilligers
De groep vrijwilligers bestond voornamelijk uit ouderen, hoogopgeleiden en mensen met eerdere ervaring bij verkiezingen. Ongeveer één op de zeven is via het werk bij de gemeente betrokken geraakt als stembureaulid. In kleinere gemeenten worden relatief vaker ambtenaren gevraagd een rol te vervullen op het stembureau. Eén op de tien vrijwilligers die bij de overheid werken, geeft aan dat deelname vanuit de werkgever verplicht was.
Wanneer vrijwilligers eenmaal ervaring hebben opgedaan, lukt het gemeenten over het algemeen goed hen voor volgende verkiezingen opnieuw in te zetten.
De belangrijkste motivatie om mee te werken is betrokkenheid bij de democratie en de wens om iets bij te dragen aan de samenleving. Ook het sociale aspect speelt een rol: veel vrijwilligers ervaren het werk als gezellig. De financiële vergoeding wordt minder vaak als hoofdreden genoemd, wel is deze relatief belangrijker naarmate vrijwilligers jonger zijn.
Ervaringen
Bijna alle verkiezingsdagvrijwilligers volgden vooraf een training; onder GSB-vrijwilligers lag dit aantal iets lager. De meeste vrijwilligers voelden zich door de training goed voorbereid op hun taken.
Het merendeel kijkt positief terug op het verloop van de verkiezingsdag. Vrijwilligers konden vragen van kiezers goed beantwoorden en ervaarden hun bijdrage aan de verkiezingsdag als betekenisvol. In sommige situaties werd het bepalen wanneer een kiezer hulp mag krijgen in het stemhokje als lastig ervaren.
Verbeterpunten
Vrijwilligers noemen verschillende aandachtspunten voor verbetering. Een veelgenoemd punt is het formaat van het stembiljet. Deze is zo groot dat het niet in het stemhokje past, moeilijk in de stembus gaat en dat het veel werk is om deze uit te vouwen en te tellen.
Daarnaast wordt het belang van de rol van de voorzitter benadrukt. De manier waarop een voorzitter invulling geeft aan diens taken heeft duidelijke invloed op hoe vrijwilligers de dag ervaren. Dit leidt tot aanbevelingen om selectie en training van voorzitters te verbeteren.
Vrijwilligers op het gemeentelijk stembureau noemen specifieke verbeterpunten rond de inrichting van telstraten en de beschikbaarheid van voldoende (ervaren) capaciteit vanuit de gemeente, met name voor het verwerken van processen-verbaal. Onvoldoende capaciteit kan leiden tot wachttijden.
Tot slot worden aandachtspunten genoemd rondom de financiële vergoeding. De hoogte en vorm daarvan verschillen per gemeente en per rol, en ook tussen de verkiezingsdag en het GSB. Daarnaast moeten vrijwilligers de vergoeding opgeven bij hun belastingaangifte. Daarbij wordt de tip gegeven om de vergoeding aan te merken als vrijwilligersvergoeding, zodat hierover geen belasting hoeft te worden betaald. Verschillende vrijwilligers pleiten bovendien voor een meer uniforme vergoeding.
Meer weten?
Deze evaluatie maakt deel uit van een reeks onderzoeken die Centerdata in opdracht van de Kiesraad uitvoert rond verkiezingen. In het volledige onderzoeksrapport zijn alle resultaten, inclusief de onderzoeksopzet en een uitgebreide analyse van de bevindingen, opgenomen. Het evaluatieadvies van de Kiesraad is hier te lezen.